معصومه ابتکار: بازگشت به روند احیای دریاچه ارومیه مهم است


معصومه ابتکار رئیس سابق محیط زیست در یادداشتی درباره دریاچه ارومیه در روزنامه اعتماد نوشت:

در شرایط کنونی مهمترین راهکارهای مقابله با چالش های پیش روی دریاچه ارومیه چیست؟

نگرانی از وضعیت دریاچه ارومیه به سال ۵۸ برمی گردد. زمانی که مرحوم دکتر. تقی ابتکار معاون نخست وزیر و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست نسبت به آینده این دریاچه هشدار می دهد. اگرچه در آن زمان تصور نمی شد روند خشک شدن دریاچه ارومیه سریع باشد، اما طی این ارتباط مخالفت خود را با تلاش برای احداث جاده از طریق دریاچه اعلام کرد. اما به دلیل ماهیت جنگ به هشدارها توجهی نشد و حفاری دریاچه ادامه یافت تا چند سال بعد که به دلیل شکست پس از برداشت هزاران تن خاک متوقف شد.

هشدارهای حفاظتی دریاچه ارومیه در سال ۱۳۵۸ مجدداً ایجاد شد و سازمان حفاظت محیط زیست با اخطار وزارت نیرو مبنی بر احداث سد در اطراف دریاچه و وزارت جهاد کشاورزی برای توسعه کشاورزی و باغداری در این زمینه مداخله جدی کرد. در سال های ۷۹ و ۸۰ مطالعاتی در مورد دریاچه ارومیه انجام دادیم و طی نامه های متعددی به وزرای مربوطه درخواست ایجاد کارگروه مشترک را دادیم. اولین جلسه این کارگروه با حضور اینجانب و نمایندگان نهادهای مرتبط در سال ۸۲ در ارومیه تشکیل شد. متاسفانه نمایندگان نهادهایی مانند سازمان حفاظت محیط زیست اهمیت و حساسیت کاری را درک نکردند، اما با فشار سازمان، سیاست ملی و منطقه ای برای نجات دریاچه ایجاد شد و این برنامه ها تا سال ۸۴ ادامه یافت. تغییر دولت تکامل اما در سال های بعد تا سال ۹۲ اکثر سیاست های مصوب به حالت تعلیق درآمد و سدسازی و کشاورزی بدون کنترل گسترش یافت. به عنوان مثال زمانی که در دولت هفتم و هشتم با اجرای پل کنارگذر مخالفت شد، پس از سال ۸۴ عملیات اجرایی انجام شد و اولین مسیر این پروژه در ۶ آبان ۱۳۸۷ با حضور محمود احمدی نژاد. همچنین بی توجهی و حتی تشویق به حفر چاه های آب یکی از دلایل مهم وضعیت کنونی دریاچه ارومیه است.

دولت یازدهم در راستای تحقق وعده خود برای حل این بحران ملی زیست‌محیطی، در اولین جلسه هیات وزیران به ریاست دکتر حسن روحانی در مردادماه ۱۳۹۸، تشکیل کارگروه نجات در دریاچه ارومیه را تصویب کرد. سپس ظرف شش ماه برنامه ۱۰ ساله احیای دریاچه ارومیه نوشته شد.

در سال ۱۳۷۲ طی مصاحبه ای با اشاره به تحقیقی که توسط محققان ایرانی از دانشگاه های خارجی در مورد دلایل خشک شدن دریاچه ارومیه به نام «سندرم دریای آرال دریاچه ارومیه را نیز خشک می کند» انجام شد، نتایج مطابق با و نتایج تخصصی سازمان حفاظت محیط زیست هشدار دادم که دلایل اصلی و مهم خشک شدن دریاچه ارومیه فعالیت های انسانی به ویژه برنامه ریزی های بی رویه برای توسعه منابع آبی، فعالیت های کشاورزی فراتر از ظرفیت طبیعی حوضه، تغییرات ایجاد شده توسط انسان در سیستم دریاچه و رقابت در برداشت آب از رودخانه.

از این رو عمده فعالیت ها و اقدامات سازمان حفاظت محیط زیست در دولت یازدهم و از سال ۱۳۷۱ به بعد احیای اکولوژیک قسمت های خشک دریاچه ارومیه به ویژه در قسمت جنوبی و همچنین مناطق سردسیر نزدیک دریاچه بوده است. که به دلیل کمبود آب در منطقه از اهمیت بالایی برخوردار هستند. آب موجود در دریاچه اقماری به قسمت های خشک دریاچه کمک کرد و حتی پرندگان مهاجر از این مکان دیدن کردند. همچنین حفر رودخانه های منتهی به دریاچه، نظارت بر تامین حق آبه دریاچه برای سدها و ارائه آموزش به کشاورزان و جوامع با همکاری وزارت کشاورزی، جهاد و ژاپن برای اصلاح شیوه کشاورزی و آبیاری که حائز اهمیت است. . برای احیای طولانی مدت این دریاچه گرانبها. در آن زمان دو مرکز آینده‌نگری، پایش و ارزیابی اکولوژیکی دریاچه ارومیه نیز تأسیس و فعال شد.

ستاد احیای دریاچه ارومیه در دو سال اول فعالیت خود را بر تثبیت وضعیت دریاچه ارومیه متمرکز کرد و در شهریور ۱۳۹۴ تثبیت دریاچه ارومیه و توقف روند کاهش سطح آب و در نتیجه آغاز کار را اعلام کرد. . مرحله احیا که شامل افزایش ۴۴ سانتی متری است تراز دریاچه ارومیه در مهر آن سال نسبت به مهر سال ۹۴ مقایسه شد.

در میان موضوعات مختلف، مهم ترین موضوع، گرفتن حقوق دریاچه است. متأسفانه سدسازی و گسترش باغات و کشاورزی مانع از تبدیل حقبه به ملک دریاچه شده است. به همین دلیل در سیاست ها و رویکردهایی که داشتیم، اصلاح سبک کشاورزی و آبیاری را مهمترین روش دانستیم که نیازمند همکاری صمیمانه وزارت جهاد کشاورزی است. یعنی داستان صفر و صد است; افسانه این است که این دریاچه باید بماند و همه سود ببرند یا عده ای می خواهند سود ببرند. اگر عده کمی بخواهند سود ببرند دریاچه از بین می رود و بعد از مدتی همان ذینفعان و چیزی باقی نمی ماند. در حالی که این دریاچه بر کیفیت زندگی حدود ۲۰ میلیون نفر در منطقه و تعداد بیشتری از مردم در دایره وسیع تری تأثیر می گذارد.

به همین دلیل با همان بودجه اندکی که سازمان حفاظت محیط زیست در اختیار داشت و با تلاش در حوزه دیپلماسی محیط زیست، کیفیت های بین المللی را در آن مسیر منتقل کردیم و در جهت آموزش جوامع محلی و روستایی اقدام کردیم. در دوره تصدی معاونت بانوان دوره های آموزشی برای حفاظت از دریاچه ارومیه برای دختران، بانوان و کودکان منطقه آذربایجان برگزار شد چرا که معتقدیم می توانند در اصلاح نظام کشاورزی و ارائه راه های جایگزین زندگی و معیشت بسیار موثر باشند. .

از طرفی چندین موضوع همیشه مورد مناقشه بوده است. یکی بحث انتقال آب است که برخی معتقد بودند و این کار توسط ستاد احیای دریاچه ارومیه دنبال شد تا از تونل زاب آب بیاورند. ظاهراً بیشتر کار تونل انجام شده است، اما در مورد اینکه آیا این راه حل بود یا خیر اختلاف نظر وجود داشت. و دیگری انحراف است که به گفته کارشناسان و کارشناسان یکی از دلایلی است که باعث اختلال در گردش آب، شن و ماسه و مشکل خشک شدن دریاچه می شود.

در هر صورت برای شرایط کنونی مهم ترین موضوع نظارت بر حفاری و احیای رودخانه های منتهی به دریاچه و برنامه ریزی توان کشاورزی با ایجاد مشاغل جایگزین برای کشاورزان منطقه است. دولت باید بخش کشاورزی را توسعه دهد و آموزش برای اشتغال جایگزین توسعه دهد. به راستی چه غم انگیزتر از این که سیب های باغ که از آب دریاچه ارومیه سیراب می شود در دست کشاورزان بماند و کنار جاده پرتاب شود. این بلایای مکرر نمونه ای از توسعه ناپایدار و برنامه ریزی نشده است.

دولت باید با این آگاهی و اطلاع رسانی سعی کند سبک زندگی مردم را تحت تأثیر قرار دهد. کشاورز ما باید مراقب و آماده باشد تا برای استفاده صحیح از منابع آبی محدودی که دارد هزینه کند. کشاورز ارومیه ای باید به این نکته باور داشته باشد که کشت یا کاشت شکر در حاشیه دریاچه ارومیه یکی از دلایل اصلی خشک شدن دریاچه ارومیه است. تا زمانی که کشاورز به این موضوع توجه نکند، تغییر روش کشاورزی برای او مهم نخواهد بود. ایرانیان باید بیاموزند که چگونه شیوه های کشاورزی را با تغییرات آب و هوایی تطبیق دهند. ما هم در زمینه اطلاع رسانی تلاش زیادی کردیم اما از طرفی برای انکار این حقیقت بزرگ طبیعت ایران یعنی تغییر اقلیم با فشار زیادی مواجه شدیم.

متأسفانه به گفته نماینده ارومیه و رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی شورای اسلامی، تراز آب دریاچه ارومیه نسبت به زمان مشابه پارسال یک هزار و ۲۹۴ کیلومتر مربع کاهش یافته است. تراز اکولوژیکی آن نیز از ۱۵.۵ میلیارد متر مکعب به ۲.۴ میلیارد متر مکعب رسیده است.

بلاتکلیفی ستاد و برنامه های احیای دریاچه ارومیه اگرچه انتقادات شدیدی به برخی سیاست های آن مانند انتقال آب وجود دارد اما در یک سال گذشته ضربه بزرگی وارد شده است. همچنین سوالاتی را مطرح کرده است که مثلاً طرح انتقال آب از سد معدنی سیب که در تیرماه سال ۱۴۰۰ حدود ۹۴ درصد انجام شده است، چرا هنوز به دریاچه نرسیده است یا برنامه هایی برای پاکسازی فاضلاب که بوده است. قرار است ارائه کند. ۱۷۶ میلیون مترمکعب آب در دریاچه ارومیه و در تیرماه ۱۴۰۰ بیش از ۹۰ درصد توسعه محقق شده است، چرا هنوز راه اندازی نشده است؟ همچنین بسیاری از پروژه های زیست محیطی که متاسفانه هنوز تصمیم گیری نشده و امروز کل کشور با مشکلات جدی مواجه است.

نکته مهم این است که وزارت نیرو امسال با وجود ذخیره سازی مناسب سدها حق آب دریاچه را اعطا نکرد و آیا در این مورد سوالی وجود دارد؟

.

علیرغم حمایت شفاهی دولت سیزدهم از احیای دریاچه ارومیه، به دلایلی از جمله کاهش مدیریت، تاخیر در اجرای برنامه ها و آموزش کشاورزان و تداوم خشکسالی، شاهد هستیم که پس از گذشت هفت سال، وضعیت دریاچه رو به بهبود است. (البته به آرامی) یا با بالا و پایین رفتن) به وضعیت بسیار نگران کننده ای در زمین تبدیل شده است که تصاویر ماهواره ای نیز این موضوع را تایید می کند.

توجه دولت در تقویت فعالیت های دو مرکز آینده نگری، پایش و ارزیابی دریاچه ارومیه که بر عهده سازمان حفاظت محیط زیست است بسیار مهم است و می تواند به بهبود وضعیت دریاچه ارومیه کمک کند. متأسفانه در سال هایی که مجوز ده ها سد بر روی رودخانه های منتهی به دریاچه صادر می شد، ارزیابی اصلاً انجام نمی شد یا ناقص بود و آثار کلی دیده نمی شد.

البته همکاری و حمایت سازمان های مردم نهاد، علما و همه علاقه مندان به ایران و دریاچه ارومیه می تواند در این مسیر امیدوار باشد.

انتهای پیام